»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« )بازخواني نظرية تمدني مارشال هاجسن)

Critical Studies in Texts and Programs of Human Sciences,
Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS)
Quarterly Journal, Vol. 24, No. 1, Spring 2024, 89-120
https://www.doi.org/10.30465/CRTLS.2024.46717.2782
Rereading Marshall Hodgson’s Civilizational Theory
Ali Moradi*, Habiballah Babaei**
Seyyed Ziauddin Mir Mohammadi***
Abstract
What is said about the “world order” today is more about the political order and the
order in the relations between the nations and the governments than the comprehensive
order of civilization and the cultural order of the world. What Marshall Hodgson has
sought in the book “Miracle of Islam” is to prove the order of Muslim civilization based
on human-religious principles and with a moral and spiritual approach. The importance
of Hodgson’s idea is that he seeks to prove the effective role of religion as a spiritual
matter for the connection between civilizational elements. The question that Hodgson
seeks to answer is how religion and ethics can be a factor in the stability of the
civilizational order. From Marshall Hodgson’s point of view, the civilizational order of
Islamic civilization started from religion as a divine and moral thing and has been
extended until modern times based on human and moral standards. Hodgson pays
attention to the humanistic methodology that the principles of civilization must be
established based on the historical awareness of man, in which ethics and religion are
the most important elements, and the goal of the moral order of civilization is to achieve
world peace.
Keywords: Religion, Civilization, Hodgson, Ethics, Discipline
* Ph.D. Candidate of Teaching Islamic Education, Cultural History, and Islamic Civilization, University of
Islamic Sciences (Corresponding Author), f32306230@gmail.com
** Associate Professor, Civilizational cultural studies, Islamic Science and Culture Research Institute, Qom, Iran,
Habz109@gmail.com
*** Assistant Professor, Department of Islamic History and Civilization, University of Islamic Sciences, Qom,
Iran., mirmohammadi@maaref.ac.ir
Date received: 10/12/2023, Date of acceptance: 22/04/2024
Abstract 90
Extended Abstract
Marshall Hodgson considers civilization as a moral idea and since he considers Islam as
the only civilization-building religion, he considers the understanding of the role of
religion as a historical phenomenon in the civilizational system and the process of
religion’s influence in the formation of the civilizational macro-order to be effective.
Hodgsen considers religion as a spiritual matter and of course, connected with morality
and considers the threefold religion, morality, and spirituality to be necessary for each
other. From this point of view, religion is a multidimensional element that has the
ability to create a civilization flow and maintain balance between the elements of
civilization (culture, politics, power, language, etc.). Hodgson considers the important
historical elements to be related to each other around the elements of ethics and religion.
From Hodgson’s point of view in the book “Miracle of Islam”, religion, as a connecting
link between other parts of civilization, has created a civilizational order with a moral
and spiritual approach, and such a presence of spirituality can be traced in the social and
cultural phenomena of Muslims. Such an attitude towards the history of Islam may have
been partly influenced by Hodgson’s personal religious beliefs and social environment
because he admits that he is personally a devout Christian with a Quaker approach. His
reading of the history of Islam as a spiritual and moral matter cannot be separated from
his Quaker belief based on the existence of the divine light of Christ in all humanity. In
the same way, maybe his special respect for Sufiya and mystics was for the same
reason; Hodgson’s religious reading of civilization is in contrast to the reading of those
who consider the role of religion and spirituality to be of little importance at the level of
civilization and consider religion as a personal and individual matter, while Hodgson is
basically in a deep rethinking of civilization and coexistence between humans as a
moral matter and evaluates the spiritual very prominently. What is said about the “world
order” today is more than the comprehensive order of civilization and cultural order of
the world, it is aimed at the political order and the order in the relations between the
nations and the governments. What Marshall Hodgson sought in his book “Miracle of
Islam” is to prove the order of Muslim civilization based on human-religious principles
and with a moral and spiritual approach. The importance of Hodgson’s idea is that he
seeks to prove the effective role of religion as a spiritual matter for the connection
between civilizational elements. The question that Hodgson seeks to answer is how
religion and ethics can be a factor in the stability of the civilizational order. From
Marshall Hodgson’s point of view, the civilizational order of Islamic civilization started
from religion as a divine and moral matter and has been extended until modern times
۹۱ Abstract
based on human and moral standards. Hodgson pays attention to the humanistic
methodology that the principles of civilization should be established based on the
historical consciousness of man, in which ethics and religion are the most important
elements, and the goal of the moral order of civilization is to achieve world peace. The
descriptive-analytical method has been used in this research. In the analysis of
civilizational order, Hodgson comes to the conclusion that man is a social being with a
spiritual and moral dimension, and in principle, man cannot be isolated from the
position of civilization. But what kind of order is important for him in the process of
civilization depends on his vision of the universe. According to Hodgson, civilization is
a moral and spiritual idea based on which a civilizational order can be created. Hodgson
considers the establishment of this civilizational order by Muslims very valuable
because Muslims were able to achieve this with a religious approach in which ethics
was the essence; to guarantee the unity of civilization while the plurality of cultures.
Emphasizing the place of religion along with respect for human achievements has
provided historians with an important experience and a human model that if they look at
the history of Islam with a fair view and away from prejudice, they can discover this
order centered on religion. One of the advantages of Hodgson’s point of view is that he
considers the Islamic civilizational order to be a purposeful order and this is due to the
moral and religious identity of the order in the Islamic world and in Muslim culture.
Hodgson’s emphasis on the esoteric and moral aspects of the Sharia (morality as the
central core of religion) shows that the spiritual factor in Hodgson’s thought plays a role
in the formation of Islamic civilization. In this way, religion leads from the path of
morality and from the path of spirituality to the regulation of civilizational order. One of
the merits of Hodgson’s view is that he presents Islamic civilization centered on religion
as a bio-civilization model.
Bibliography
Presain source
Artold Toynbee; A brief study of history; Translation: Fouad Mohammad Shabal, 1385 Publisher:
Authoring, Translation and Publishing Committee
Babaei, Habib Elah; Continuity in Islamic Civilization: Scientific and Research Quarterly of
Philosophy and Life, 19th Year, Number 2, Summer 2013
Hossein Nasr; Islam and the difficulties of modern man; Translated by Inshallah Rahmati;
Publication details, Tehran: Sohrvardi Research and Publishing Office, 1383
Abdullah Hammati Galian; An examination of Marshall Hodgson’s major views on Islamic history
and civilization. Twenty-third year – number 196 – April 2013, 1399-83
Abstract 92
Fukutsuawa Yukichi; Theory of Civilization; Translated by Cengiz Pahlavan; Publication, Tehran:
Giv, 1379.
Grunbaum; Unity and diversity in Islamic civilization, translated by Abbas Erianpour; Publication of
knowledge; Tabriz; 1342
Yarshater; Kindness; The presence of Iranians in the Islamic world; Publisher: Marwarid;
Translator: Fereydon Majlesi; Year of publication: 1381; Publication date: First.
English Source
۱-Bruce Mazlish, 2004, Civilization and Its Contents, Stanford, Cal.: Stanford University Press,.
2- Bruce Mazlish, 2004, Civilization and Its Contents: Stanford University Press.
3- Edmund Burke , 1993. Rethinking world history, Europe, Islam and world. Cambridge press.
4-Christopher A. Bayly, islam and world history on modern age. https://doi.org/10.7208/9780226584812-
004
5-Fiasal, islam and muslim society.. source h ttp./www muslim society.org.
6-Habib Borjian . 2009.Persinate societie and the subcontine .Lahore, Pakistan .
7-Hodgson, Marshall G.S., 1974, The Venture of Islam: Conscience and History in a World
Civilization, the University of Chicago.
8-Hourani, A. 1978. “Review: The Venture of Islam: Conscience and History in a World
Civilization by Marshall G. S. Hodgson.” Journal of Near Eastern Studies 37 (1): 53–۶۲
9-James Wescoat ‘In the Centre of the Map,Reflecting on Marshall Hodgson’s Ideas about
Conscience and History in the Architectural Experience of Humayun. . ISSN: 0266-6030 (Print)
2153-۲۶۹۹ (Online) Journal homepage: https://www.tandfonline.
10-Obert Voll , 1995,The Mistaken Identification of “The West” with “Modernity , Virgini, Park
Square, Milton Park, Abingdon .
11-Peter katzenstein,2013, World of plural and pluralist civilization, https://www.researchgate.net/
publication/257718837_A_World_of_Plural_and_Pluralist_Civilizations
12- Gudrun Krämer,Religion, 2021.Culture, and the Secular -The Case of Islam. Leipzig
University..
۱۳-Richard maxwel Eatan 2023, Marshal hodgson idea on cores and modernity in islam–
: Cambridge University Press.
14-salvator Armando. 2019.Secularity through soft distinction in the Islamic ecumane?. Historical
Social Research / Historische Sozialforschung Vol. 44, No. 3 (169).
15-Shahzia Sikander (2001), Islamicate Cosmopolitan: A Past Without a Future, Or a Future Still
Unfolding , Pakistani-US artist and Islamicate cosmopolitan..
۱۶-Steve Tamari Southern . 2015,The venture of marshsl hodgson visionary history of islalm. .
From the journal New Global Studies https://doi.org/10.1515/ngs-2015-0005
17-Susannah Heschel and Umar Ryad ,2019,The Muslim Reception of European Orientalism,
Routledge, Park Square, Milton Park, Abingdon.
۹۳ Abstract
۱۸-victor segesvary. 1998 ,Globlization and the contradiction of late modernity/; scholar
publication.
19-Mehdi Mozaffari, 1998, Can a Declined Civilization be Re-constructed? Islamic Civilization Or
Civilized Islam? http://www.Islam. West/Interaction.
20-Michael Geyer, 2018,The Time of World History: Essaying Marshall G.S. Hodgson’s Work on
Islamicate Societies and Afro-Eurasian World History . · UPDATED 29/06/2020.
21-Muhammad Hifdil 2019. Islam and civilization, Jurnal Al-Insyiroh: Jurnal Studi Keislaman Vol.
5,. ۱.
22- Michael Geyer.۲۰۱۹,( intervention of world history).۲۰۱۹. university of Chicago

پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي
فصلنامة علمي )مقالة پژوهشي(، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني«
)بازخواني نظرية تمدني مارشال هاجسن(
علي مرادي*
حبيب االله بابايي**، سيد ضياالدين مير محمدي***
چكيده
آنچه امروزه درباره »نظم جهاني« گفته ميشود بيش از آني كه معطوف به نظم جـامع تمـدني و
نظم فرهنگي امروز دنيا باشد، معطوف به نظم سياسي و نظم در روابـط بـين ملـتهـا و بلكـه
دولتهاست. آنچه مارشال هاجسن در كتاب »اعجاز اسلام« در پي آن رفته است، اثبـات نظـم
تمدني مسلمانان بر اساس اصول انساني-ديني و با رويكردي اخلاقي و معنوي اسـت. اهميـت
ايده هاجسن در اين است كه او به دنبال اثبات نقش موثر دين به عنوان امري معنوي براي پيوند
ميان عناصر تمدني است. سوالي كه هاجسن به دنبال پاسخ به آن است اين اسـت كـه چگونـه
دين و اخلاق مي تواند به عنوان عاملي براي ثبات نظم تمدني باشد. از منظر مارشال هاجسـن،
نظم تمدنيِ تمدن اسلامي از دين به عنوان امري الهي و اخلاقي شروع شده و تا زمان معاصر بر
اساس معيارهاي انساني و اخلاقي امتداد پيدا كرده است. هاجسن روش شناسي انسان گرايانـه
را مورد توجه قرار مي دهد كه اصول تمدن بايد بر اساس آگاهي تاريخي انسان كـه اخـلاق و
دين از مهمترين اركان آن است تاسيس شود و هدف از نظم اخلاقي تمدن رسـيدن بـه صـلح
جهاني است. در اين تحقيق از روش توصيفي-تحليلي استفاده شده است.
كليدواژهها: نظم ديني، نظم اخلاقي، نظم تمدني؛ مارشال هاجسن
* دانشــجوي دكتــري رشــته مدرســي معــارف. گــرايش تــاريخ فرهنــگ و تمــدن اســلامي )نويســنده مســئول(،
f32306230@gmail.com
** دانشيار گروه مطالعات فرهنگ تمدني، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، قم، ايران، Habz109@gmail.com
*** استاديار گروه تاريخ و تمدن اسلامي، دانشگاه معارف اسلامي، قم، ايران، mirmohammadi@maaref.ac.ir
تاريخ دريافت: ،۱۴۰۲/۰۹/۱۹تاريخ پذيرش: ۱۴۰۳/۰۲/۰۳
۹۶پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
.۱مقدمه
مطالعات تمدني غالبا با نگاه پوزيتيوستي نقش عوامل مادي را برجسته مي كند و در اين فضـا؛
هر صدايي كه مخالف اين رويه باشد بايكوت مي شود. هاجسن امر معنوي را مهمترين عامـل
پيوند دهنده بشر مي داند و به شدت با رويكرد مورخين غربي در منزوي كردن دين و اخـلاق
مخالفت مي كند او با نگاهي تاريخي معتقد است كه نظم تمدني مسلمانان بر اسـاس اخـلاق و
ديانت بنا شد و در دوران معاصر همين عامل مي تواند هسته مركزي نظم تمدني را فعال كند.
هدف هاجسن از طرح نظم تمدني؛ رسيدن به صلح جهاني است زيرا او معتقد است تمدن
غرب با دوري از اخلاق و تاكيد افراطي بر مادي گرايي؛ تمدن را به قهقرا بـرده و از آن جهـت
كه تمدن براي تمام بشريت است بايد نظمي متناسب بـا آن تعريـف شـود. بـر ايـن اسـاس او
پيشنهاد مي كند كه اخلاق و خصوصا دين اسلام كه توانسته درگذشته تاريخي؛ تمدني فراگيـر
را ايجاد كند مورد توجه و با ارزيابي قرار گيرد. پرسش اصلي و بنيادين هاجسن اين اسـت كـه
مسلمانان چگونه توانستند بزرگترين تمدن را با محوريت دين ايجاد كنند؟ اصولا مسلمانان چه
خوانشي از دين در سطح تمدني داشتهاند كه توانستند عناصـر متنـوع تمـدني را برمحـور پيـام
معنوي اسلام در كنار يكديگر تجميع كرده و نوعي از نظم تمدنيِ فراگير را بوجود آورند.
۱.۱پيشينه تحقيق
در فارسي “مقاله پيوستگي در تمدن اسلامي” از دكتر حبيب اله بابايي اشـاره بـه نظـم تمـدني
كرده است. در منابع لاتين نيز اگر چه به برخي از ابعاد نظريـه هاجسـن و بررسـي نظريـات او
پرداخته شده است اما به نحو مستقل و با اين زاويه كه نظم اخلاقي را در نظم تمدني جسـتجو
كنند تحقيقي يافت نشده است.
.۲مفهوم شناسي
هاجسن نظم تمدني ) (civilizational orderرا مجموعه اي از پيكربندي روابط انساني مي داند كه
ذيل فرهنگ متعالي اسلام نظم معيني گرفته و هدف مشخصي را دنبال مي كند. مفهوم نظـم در
نگاه هاجسن مبتني بر يك آگاهي مشترك از ميراث مشترك انسـاني اسـت ). ( . vo.l.1974.p 78
see: Hodgsاز نظر هاجسن دين به عنوان امري معنوي كه همه انسـانها آن را بـه عنـوان امـري
وجداني قبول دارند است و دين با معنويت شهودي و اخلاق گرايي برابر است.
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۹۷
همچنين هاجسن شريعت اسلامي را از جنس ساختار و قانون مـي دانـد كـه متـاثر از روح
معنوي دين است در اين تعريف دين به عنوان امري معنوي مستقيم قانون وضع نمي كند بلكـه
با ايجاد گفتمان؛ جهت دهي كلي و نظامندي را در قالب شريعت مشخص مي كند.
.۳چارچوب نظري تحقيق
مارشال هاجسن تمدن را ايده اي اخلاقي ميداند و چون دين اسلام را تنهـا ديـنِ تمـدنسـاز
ميداند فهم نقش دين به عنوان پديده اي تاريخي در نظام تمدني و فراينـد اثرگـذاري ديـن در
صورتبندي نظم كلان تمدني را موثر مي داند. هاجسن دين را به عنـوان امـري معنـوي و البتـه
پيوسته به اخلاق ميداند و سه گانة دين، اخلاق، و معنويت را لازمة يكديگر تلقي مـيكنـد. از
اين منظر دين عنصري چندبعدي است كه توانايي ايجاد جريان تمدني و حفظ تعادل بين اجـزا
تمدن )فرهنگ؛سياست؛قدرت؛زبان و غيره( را دارد. هاجسن عناصر مهم تاريخي را حول محور
عنصر اخلاق و دين با يكديگر مرتبط مي داند. از منظر هاجسن در كتاب اعجـاز اسـلامthe ) ۱
(venture of Islamدين به عنوان حلقه اتصال بين ساير اجزاي تمدن، نظم تمدني را بـا رويكـرد
اخلاقي و معنوي ايجاد كرده است و چنين حضوري از معنويت را مـي تـوان در پديـده هـاي
اجتماعي و فرهنگي مسلمانان پي گرفت. چنين نگرشي به تاريخ اسلام تـا حـدي تحـت تـاثير
باورهاي مذهبي شخصي و محيط اجتماعي هاجسن بوده باشد، چرا كه او اذعان مـي كنـد كـه
شخصا يك مسيحيِ مومن با رويكرد كواكريسم ۲است. خوانش او از تاريخ اسلام به مثابه يـك
امر معنوي و اخلاقي را نميتوان از اعتقاد كواكري او مبتني بر وجود نور الهي مسـيح در تمـام
بشريت جدا كرد. همينطور شايد احترام خاص او براي صوفيه و عرفا نيز از همين جهت بوده
باشد).(see: Hodgson, 1974, vo.1.p200-210خوانش ديني هاجسـن از تمـدن در مقابـل خـوانش
كساني قرار دارد كه نقش دين و معنويت را در سطح تمدن كم اهميت مي دانند و دين را صرفا
امري شخصي و فردي تلقي ميكنند در حالي كه هاجسن اساسا در بازانديشي عميق در تمـدن
و همزيستي بين انسانها امر اخلاقي و معنوي را بسيار برجسته ارزيابي ميكند.
.۴روش شناسي
مهمترين منبعي كه هاجسن ديدگاه خود را در آن بيان كرده است كتاب شـش جلـدي )اعجـاز
اسلام( است او در مقدمه تفصيلي كتاب؛ كار خود را بر اساس “انسان گرايي تاريخي و با انتقاد
۹۸پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
از انديشه انحصار گرايانه مورخان غربي و عدم توجه به مقوله اخلاق وديـن بنـا شـروع كـرده
است. هاجسن معتقد است عدم وجود چارچوب نظري در مطالعات تمدني؛ مهمترين مـانع در
رسيدن به نظم تمدني است كه موجب مي شود روابط بين عناصر تمدني ديده نشود. او تمـدن
اسلامي را بخشي از تاريخ بشريت مي داند كه مي تواند در نظم تمدني الگو باشد كـه بـا تمـام
چالش ها؛ هويت تمدني-اسلامي را حفظ كرده است و دليل حفظ اين هويت را عنصري به نام
دين و اخلاق مي داند. هاجسن براي ابهام زدايي از ديگاه اخلاقي در تمدن؛ با روش مقايسه اي
در صدد توصيف و تحليل عنصر دين و اخلاق در بين عناصر نظم تمدني است و معتقد اسـت
كه نگاه ابزاري به تاريخ را بايد كنار گذاشت و تاريخ را همان طور كه هست بايد روايت كرد از
اين جهت روش انتقادي او نسبت به مستشرقين برجسته است.
.۵اصول كلان نظم تمدني
۱.۵نظم ديني به مثابه درك مشترك معنوي
هاجسن ابتدا به پديده دين اسلام و ماهيت آن در نظم تمدني ميپردازد. او اسلام را بـه عنـوان
بازتابي از وجدان انسان مي نگرد كه به دنبال شناخت جايگاه انسان و ارتباط آن با جهان هستي
است. از نظر هاجسن تاريخ بايد پيامبرگونه نوشته شود تا بتوان به انسان شناسي تمدني واقعـي
دست يافت. از اين نظر تمسك به دين به عنوان امري اخلاقي و معنوي، تعهدي انسـاني مبتنـي
بر برادري و برابري همه انسانها است و همين، استدلال متقني را در برابر پوچ گرايي و نهليسم
پيش مينهد) .( see: Hodgson, 1974, vo.1.p.484نظم تمدني اسلام در منظومه فكري هاجسن بـه
معناي درك جايگاه كنش انساني و تاثير آن در صورتبندي به نظم اجتماعي است كه مي تواند با
ظرفيت بالايي كه در اعمال خلاقانه خود دارد ساير عناصر تمدني را با خود همراه كند. با توجه
به اينكه جوهره دين اخلاق و معنويت است رويكردها و شيوههاي زندگي به نحـو عميقـي بـا
دين اخلاقمدار گره خورده است )( ibid. p360هاجسن معتقد است كه اسلام به عنوان آخـرين
تجربه معنوي-نبويِ تمدني مي تواند ايده اي مناسب با آخرين دستاوردهاي بشر را ارايه كند به
اين معنا كه اسلام مي تواند جايگاه عناصر مختلف و نسبت آنها با يكديگر را به سطح متعـادلي
برساند و براي رسيدن به اين هدف، هاجسن روش شناسي متفاوتي از ساير مستشرقين را دنبال
مي كند. به عنوان نمونه او گسترش غير متوازن علوم كه منجر به فشار بر منابع طبيعـي؛ فقـر و
قحطي شده را ناشي از نگاه انحصارگرا و تكبعدي به زندگي و مهمتـر از همـه عـدم اخـلاق
زيست تمدني مي داند). (ibid. p 418او ايدة »صلح جهاني« ) (Universal peaceيا صلح تمدني را
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۹۹
مطرح مي كند) (ibid. p. 465و نقش اسلام را به عنوان تنها دين تمدن ساز فراتر از ساير عناصـر
مي داند و معتقد است براي رسيدن به درك معنوي و اخلاقي كه پايه و اسـاس صـلح تمـدني
است انسان بايد متوجه خالق هستي باشد.
تاريخ نيز چيزي جز همان حركت اخلاقي پيامبرانه براي سعادت بشر نيست و مـورخ نيـز
كسي جز متكلم الهي براي رسيدن به شناخت جايگاه واقعي انسان در جهان تمدني كه تركيبـي
از عناصر مادي و معنوي است، نميباشد. )( Michael Geyer .۲۰۱۸.p.11هاجسن منشـا اسـلام را
نيرويي فرا طبيعي)وحي( كه موجد اقدام خلاقانه نبوي شده مي داند كه هـدف چنـين حركـت
نويني نجات انسان از بند اسارت و ظلمت و توسعه بينش انسان در افقي وسيعتر است. چنـين
نگاهي سعادت و بازيابي جايگاه انساني را سر لوحه خود قرار داده است. چنين نگاه معنوي مي
تواند به مثابه عامل وحـدتزا، بيـنش انسـانها را در جهـان تمـدني بـه يكـديگر متصـل كنـد
) (hodgson.1974.v1. p339هاجسن اگر چه اسلام را به عنوان دين؛ امري باطني مي داند اما سعي
مي كند با روحيه كواكري وجدان انسـاني را در عرصـه تمـدن بـا آگـاهي تـاريخي مبتنـي بـر
مشتركات بشري و دوري از اختلافات به يك نقطه مطلوب واحـدي برسـاند كـه در آن نقطـه
انسانها مانند شاخه هاي يك درخت هستند و اين احساس وجود دارد كه انسانها متعلق به يك
ريشه هستند و »غير« و »ديگري« معنايي ندارد.) ( Edmund Burke , 1993.p332با توسعه مفهومي
كه هاجسن در معناي اسلام مي دهد و ملاك مسلمان بودن را تسليم در برابر معيارهاي اقتـدار
الهي مي داند بسياري از افراد كه به ظاهر نقشي در جامعه اسلامي نداشـته انـد ماننـد پيـامبران
عبري؛ مسلمان محسوب مي شوند و»امت تمدني« اسلام را شكل مي دهند.) .hodgson.1974, v
( ۲-p 126بنابراين امت تمدني هاجسن اعم از جامعه ديني اسلام به معناي خاص آن است.
و با اين توضيح هاجسن نتيجه مي گيرد كه حركت تمدني بر اساس آرمانهاي الهي در طول
تاريخ شكل گرفته است و پيامبران محرك جريان تمدني هسـتند. )( Edmund Burke , 1993. P. 5
بدين سان نظم تمدني مسلمانان از دين آغاز ميشود. در سطح ديني نمي توان تصويري روشن
از نظم جهاني را مبتني بر فرهنگ منطقه اي حجاز تعريف كرد، زيـرا پيـام و عناصـر قـرآن بـه
عنوان منبع تمدني مسلمانان، اجازه محدود شدن در يك گفتمان محدود را نمي دهد. از اين رو
اگر مردم مي خواهند از ايده كلي و ذهني دين به اجراي عيني آن در ميـان تعـداد بيشـماري از
پيچيدگي هاي زندگي تمدني حركت كنند ناگزير بايد به اين معرفت جمعي بـر اسـاس آرمـان
اخلاقي برسـند. )(hodgson.1974,v.1.p 73-74در ايـن مسـير مسـلمانان از هسـته بـاطني اسـلام
شخصي به سمت نظام مند كردن مجموعه اي وسيع از قوانين اجتماعي حركت كردند كه منجر
۱۰۰پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
به نظم نوين تمدني در آن عصر شـد. ايـن نظـم تمـدني، نشـان از نيـروي اخلاقـي و معنـوي
مسلمانان داشت كه تبديل به فرهنگ شده و ساير فرهنگها را بـا خـود همـراه و همسـو كـرد.
) (Gudrun Krämer.2021. p 6از اين لحاظ هاجسن با هميلتون گيپ موافق است كه اسلام چيزي
فراتر از امر نظري و عقيدتي است بلكه اسلام يك تمدن كامـل و داراي نظـم دينـي ـ تمـدني
است و بين دين، فرهنگ و تمدن رابطه جدايي ناپذيري وجود دارد. ) (burke.1993 P.42هاجسن
ايجاد نظم تمدني توسط دين را ناشي از پيام آن دين ميداند زيرا آموزه ديني از جنس اخلاق و
براي تنظيم روابط بين انسانها است اما علي رغم پتانسيل و زمينههـايي كـه اسـلام دارد، بـدون
تلفيق با زندگي اجتماعي محوريت نمييابد و شريعت زماني ميتوانـد بـراي سـنت؛ بـا ارايـه
گفتمان نوين و خلاق انگيزه باشد و بتواند سنتهاي فرهنگي را با خود همسو كنـد و در نتيجـه
آنها را از حالت ايستايي به پويايي برساند كه با اجتماع تلفيق شود)( hodgson , 1974, P,370
در نتيجه هاجسن تاسيس جامعه نبوي را در راستاي پاسخ به نياز اجتمـاعي مـي دانـد و از
آنجا كه مهمترين فعاليت انساني از نظر اخلاقي، فعاليت گروهي است مسلمانان به عنـوان يـك
پيكره بايد با يكديگر همكاري كنند )(bid, 73-74و براي همكـاري بايـد بـراي خـود حقـوق و
مسيوليت مشترك در راستاي رسيدن به هدف كه همان رسيدن به صـلح تمـدني پيـامبر گونـه
است) (Ibid, 115- 118تعريف كنند. هاجسن نقطة آغاز تاسيس تمدن اسلامي را »تعهد اخلاقي«
همراه با اقدام جمعي و گروهي مي داند. او در اين باره مي گويد: »نقش پيامبر در تاريخ اگاهي
بخشي به مردم در مواجهه با نظم اخلاقي است و اين نظم خودش در ارتباط با تاريخ اجتماعي
تجلي پيدا مي كند« )(ibid. p. 380و نيز ادامه ميدهد » از ابتدا، مومنان به آيـين جديـد؛ خـود را
متعهد به ديدگاه جديدي از زندگي عنوان مي كردند كه بر اساس قرآن؛ دستورات اخلاقي مانند
پاكي، پاكدامني و سخاوت را تشويق مي كرد« )( ibid, p. 184
هاجسن با توجه به رويكرد اجتماعي دين، برخي از كاركردهاي دين مبتني بر هدف معنوي
را برمي شمارد و آنها را به مثابه اهداف نظم تمدني اسلام مورد توجه قرار مي دهـد: -۱ايجـاد
صلح تمـدني ) -۲(Ibid, p. 209همزيسـتي اجتمـاعي بـين فرهنگهـا ) -۳(Ibid, V.3- p 73ايجـاد
خلاقيــت و گفتمــان نــوين بــين ســنتها، )-۴ ( Fiasal. p. 17نشــان دادن راه كمــال بــه
انسانها)-۵ (hodgson.1974.p 375-379جلوگيري از انحراف و تصحيح خطاهـا )-Ibid, v.2. p. 336
– ۶(۳۳۹مسئول دانستن انسان در برابـر خـالق هسـتي بـه عنـوان اهـرم درونـي بـراي كنتـرل
ناملايمات و چالشهاي اجتماعي. )( Ibid,V. 1- p. 336در نگاه هاجسن در تمام اين موارد توجه
به رويكرد اخلاقي در رسيدن به اين اهداف برجسته است.
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۰۱
۲.۵نظم اخلاقي تمدن)مشاركت دين و عرف(
از نظر هاجسن؛ مسلمانان به دنبال دستيابي به اصول مشترك انساني و اخلاقي بوده و دين خود
را به نحوي كه خشونت آميز نباشد گسترش مي دادند). ( ibid, v. 2- p p 539هاجسن معتقد است
اسلام براي ايجاد نظم تمدني به دنبال ايجاد تعادل بين سنتها و فرهنگها رفته و با نگاه عميق بـه
منشا آنها زمينه تقارب و تجانس بيشتري را بوجـود آورده اسـت )(Habib Borjian.2009. P. 35از
اين رو مدل نظم تمدني مسلمان بر اساس سنتهاي تجميعي يا همان فرهنگ مركب) compound
(cultureبـا رويكـردي مبتنـي بـر زيسـت اخلاقـي بـه واقعيـت تـاريخي نزديـك تـر اسـت.
)(hodgson.1974,P 336در اين رويكرد، مارشال هاجسن در اولين گام درپي زدودن اختلافـات و
تاكيد بر نقاط مشترك است. بدون شك اين فرايند نياز به اختراع واژگاني دارد كه همه سنتها را
منعكس كند و او در اين باره اصطلاح اسلاميكيت ) (Islamicateرا اختراع مي كند ) .Ibid V,1 p
(۹۵كه علاوه بر اينكه حاكي از روح و فضاي اسـلام در حـوزه تمـدني باشـد بـه فرهنگهـا و
سنتهاي غير اسلامي كه در تعامل با اسلام هستند نيز اشاره داشته باشد. )(Ibid,V, 1p. 95هاجسن
معتقد است كه برخي سنتها را نمي توان كاملا اسلامي سازي كرد بلكه بايد با آنها تعامل سازنده
داشته باشيم و در راستاي همسو كردن آنها؛ استفاده از ظرفيت سنتها بايد بر اسـاس احتـرام بـه
سبك زندگي و ارزشهاي آنها باشد ) ( Ibid,p. 235و بر اين اسـاس نيازمنـد بـه مـدل اجتمـاعي
جديد و كنش خلاقانه و ظريف هست تا بتوان نوع رابطه سنتها را بدون حذف آنها تنظيم كرده
و به سامان برساند. )(ibid,v.2- p384به نظر هاجسن اين كنش خلاقانـه در هـيچ كجـا مهمتـر از
زندگي ديني از آن جهت كه توجه ويژه به ابعاد مختلف انساني دارد به دست نميآيـد. ) Steve
(Tamari.2015, p 61در سطح ديني؛ نظم تمدني اسلام در اطراف دو نـوع كـنش ثانويه)شـيعه و
سني( از اقدام خلاقانه اوليه)پيام رسالت( با گرايشات متفاوتي ظهور پيدا كرد ) .hodgson.1974, p
(۸۰-۸۳كه الگوهاي مختلف اما در يك راستا را دنبال مي كرد. از همان ابتدا مسلمانان در هر دو
سنت مشاركت مي كردند زيرا جذبههاي معنوي در كنشهاي مبتكرانة پيامبر اسلام بر اختلافات
در ساير حوزه ها سايه افكنده بود و مسلمانان مكانيزمي را انتخاب كردند كه در عـين رقابـت،
همديگر را نقد و ارزيابي كنند. در چنين فرايندي سـنتهاي اسـلامي بـا گـرايشهـاي مختلفـي
توانست به حيات خود ادامه دهد. ).( mohammad hafid,2019,.p 5-9
در نظم تمدني؛ فشار مداومي كه نسبت به وحدت و يكپارچگي در ميان مسـلمانان بوجـود
ميآمد يك طرفه نبود بلكه اين فشار براي وحدت بر اساس مفهوم سازي سنت و فرهنگ بـاز
انديشي مي شد ) ( hodgson.1974, p. 86اما مصداق آن در گذر زمان تغيير پيدا مي كرد. اين نظم
۱۰۲پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
گاهي با محوريت »بينش قرآني« )(Ibid, v, 1 p. 80اتحاد بين مومنين را ايجاب مي كرد و توسـط
يك نهاد عالي خلافت ) ( Ibid, p. 198مديريت مي شد و گاهي در روابط بين دولتها و گاهي نيز
در نظم صوفيانه مشاهده ميشد. در اين ميان آنچه مهم بود امتداد اين فرايند نشان از گونهاي از
پيوستگي معنوي داشت كه همه احساس مي كردند بايد در برابر پيام اسلام پاسخگو باشـند. از
اين جهت عناصر مختلف سعي داشتند نوعي گرايش معنوي را بـه عنـوان حلقـه اتصـال بـين
عناصر موثر در نظم تمدني حفظ كنند به نحوي كه اگر كسي در سراسر اسلامدوم طـي طريـق
مي كرد قبل از هر چيز، فضاي معنوي و زيست اخلاقمدار و مشـترك بـين تمـام فرهنگهـا و
سنتها به ذهن او تبادر ميكرد). ( ibid-v. 2. P. 72از اين رو هاجسن اسلام را تنها ديني مـي دانـد
كه تمدن ساز بوده )(Ibid, v,1 p 170و عنصر مهم اخلاق و معنويت را جوهره اين تمـدن تلقـي
ميكند. ) ( Ibid, p. 380از اين رو هاجسن تمدن غرب را به دليل تهـي شـدن از عنصـر اخـلاق
داراي آينده روشن نمي بيند )(Ibid,V. 3-p 418و سپس نتيجه مي گيرد كه تمدن اسلامي به عنوان
نمونه موفق تمدني در طول تاريخ بايد مجددا مورد بررسيِ منصفانه قرار بگيرد. او با اين نگـاه؛
تاريخ و تمدن اسلامي را به مثابه تاريخ تمام جهان مي داند.
در سطح اجتماعي؛ نظم تمدني از تركيب دو جهت عناصر ايماني مشترك، و عناصر عرفـي
شكل گرفته ) ( Ibid, P. 81است. با اين تركيب عرفي و ايماني، وقتي به نظم تمـدني بـه لحـاظ
تاريخي نگاه مي كنيم وحدت و يكپارچگي را به عنوان يك عمل اسلامي ) (Islamic practiceكه
در سنتهاي ديگر ناپديد شده )از يك لحاظ عرفي و از لحاظ ديگر ديني( )(Ibid, P 85مي بينـيم.
چنين نظمي برآمده از پاسخ هايي بوده است كه فرهنگ دينـي در ارتبـاط بـا مسـايل رايـج در
عرصههاي تمدني ارائه كرده است. بنابراين اسلام الگويي را ايجاد كرد كه در سطح تمـدني بـه
عنوان نتيجه اي از تغيير سنتها توسط فرهنـگ متعـالي اسـلام و چگـونگي تعامـل بـا سـنتهاي
فرهنگي موجود بوده است. )(Ibid,p. 86
عرف شرع
عمل
اسلامي
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۰۳
هاجسن رسيدن به نظم و بينش تمدني را بر اساس انباشت ميراثي مي دانـد. از ايـن رو، در
سطح تمدن، هر نوع تعامل در صورتي درست و كارآمد خواهد بود كه با فرض يك نـوآوري؛
بخشي از ديدگاه سابق نگاه دارد. ضرورت سنتهاي جديد اين است كه مقداري از الگوي تكامل
يافته قبلي را داشته باشند. ) ( Ibid,v.2- p384از اين منظر، نظم تمدني اسلام در هر زمان بر اساس
يكپارچگي فرهنگي دستكم مي تواند با ويژگي عرف پيراموني باقي بماند. در اين صورت مي
توان گفتگوي مشترك بين فرهنگها را تصديق كرد. )(Ibid, .p 242در اين فرايند؛ هاجسن با نگاه
كواكري و معنويت گرا به دنبال همگرايي در گفتگو و تبادل تجربيات بين فرهنگهاي پيرامـوني
ميرود و اصولا تكامل تمدن را بدون نگاه اخلاقي ممكن نمي داند. در غير اين صورت تمدنها
در مسير نزاع تمدني قرار مي گيرند كه منجر بـه حـذف برخـي سـنتها و فرهنگهـا مـي شـود.
هاجسن برخلاف هانتيگتون تضاد را در صورتي كه بـا رويكـرد اخلاقـي ديـده شـود موجـب
تحرك و پيشرفت در سنتها و فرهنگها مي داند و تضاد را فرصتي براي خلاقيت تلقي ميكند. )
(Ibid,P , 238با اين رويكرد هاجسن به دنبال ريل گذاري جديد و انساني در مواجهـه بـا نظـم
جهاني متمدنانه است )(Steve Tamari. 2015. p 42و تمدن را بـه لحـاظ تـاريخي داراي ماهيـت
مادي و معنوي مي داند كه در گستره وسيعي در حال سريان و جريان است. ) .hodgson.1974 v
(۲ p120 -130اگـر چـه هاجسـن رويكـرد كـواكري را از لـويس ماسـيون آموختـه اسـت )
(Christopher,2018, p 40اما راز نگريستن از منظري وسيع تر به تمدن اسلامي را از آرنولد توين
بي فرا گرفته است كه تمدنها بر اساس تجربه هاي يكديگر بنا مـي شـوند )احسـان يارشـاطر؛
1381؛ ص .(۱۲۰با اين حال هاجسن تفكر اشتباه توين بـي) محوريـت كليسـاي جهـاني( را
آشكار مي كند و مدل جايگزين اروپا محوري را در آينده تمـدن اخلاقـي جسـتجو مـي كنـد.
اساس ايده هاجسن اين است كه خاستگاه تمدنها واحد است و نياز دارند كـه در كنـار هـم در
حوزه جغرافيايي و فرهنگي با هم ديده شوند. ).(Steve Tamari.2015.p 13
به باور مارشال هاجسن فرهنگها داراي مسيري واحد هستند كه همانا وجدان بشري است و
نظم تمدني در واقع همان نظم اخلاقي است كه به نوعي خلاقيت؛ جهت پيوند وجدان بشـري
به عملكرد اجتماعي نياز دارد ).(Edemand burk.1993 . P. 92-98هاجسـن معتقـد اسـت اسـلام؛
خلاقيت در گفتمان سازي را به بهترين وجه ارايه كـرده اسـت )(hodgson.1974 v. 1-p. 370و در
مقايسه با مسيحيت برتري تمدني فراوانـي دارد. ) ( Edemand, 1993 burk , p 47در اسـلام آنچـه
غلبه داشت »اخلاق گرايي« بوده است و در دنياي غرب نيز آنچه غالب بود نـه اخـلاق، بلكـه
»رعايت قانون« به مثابه اصل مطرح بوده است. در حالي كه تاكيد اسلام بر مسـيوليت فـردي و
۱۰۴پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
ندادن استقلال به قانون بود. قانون رسمي غرب مناسب الگوي شراكتي بود و مـدل اسـلام بـر
قرارداد گرايي بر اساس مسيوليت و تكليف در ارتباطات انساني استوار بود. ),hodgson.1974 V
(۳- p 149-150
هاجسن معتقد است براي اينكه بتوانيم ارتباط اخلاقي در نظم تمدني را كشـف كنـيم بايـد
نظم تمدني را بر اساس جهت گيري الگوهاي مبتني بر ارزشهايي تحليل كنـيم كـه مـي تواننـد
براي الگو انگيزه باشند زيرا ارزشها با سوق دادن الگوها در جهت گفتمـان؛ آنهـا را بـه پويـايي
متناسب با شرايط محيط پيرامون سوق مي دهند. بنابراين نقش ارزشها به عنـوان شـاكله رفتـار
انساني؛ جهت دهي به الگوهاي اجتماعي- فرهنگي است. هاجسن ماهيت اخلاقي ديـن را كـه
همانا تنظيم روابط بين انسانها است را قوي ترين عامل ارزشي در جهت گيري الگوها مي داند.
.( ibid – V. 3-p 425)
در نظم تمدني كه دين در هسته مركزي آن قرار دارد بين تمام دستاوردهاي بشري و منشـا
آنها كه خالق هستي باشد نوعي پيوند معنا دار ايجاد مي شود كه هاجسن از آن تعبير به وحدت
تمدني بر اساس سطوح معرفتيِ علم مي كند. ) ( Edmond burke.1993. P 278- 455- 25 – 26با اين
تفسير هاجسن سعي مي كند از نسبي گرايي معرفتي كه بنيـان نظـم تمـدني را نـابود مـي كنـد
اجتناب كند. از همين جهت است كه هاجسن مورد تهاجم نسبي گرايان در غرب نيز قرار قرار
گرفته است. )(ibid, P. 324با توجه به اينكه نظم تمدن اسـلامي از نظـر هاجسـن از فرهنگهـاي
مختلف تشكيل شده است او تمام فرهنگها را در سطح خود معتبر مـي دانـد. در ايـن رويكـرد
تنوعگرا، هاجسن سعي دارد به آگاهي مشـترك تـاريخي كـه همـه را در تكامـل نظـم تمـدني
مشاركت مي دهد دست پيدا بكند. ) ( hodgson.1974. P 25سطح مشاركت سنتها و فرهنگهـا در
نظم تمدني بستگي به اعتبار و مشروعيتي دارد كه معرفـت را در افـق وسـيعي تفسـير و نگـاه
انحصارگرايانه را نفي مي كند و در صدد است از اجزا متفرقـه بـه يـك )كـل ايـدهآل( برسـد.
) (Ibid,v.2- p 68- 72از اين منظر هاجسن نظم تمدني را مانند جنگـل مـي دانـد كـه تـك تـك
درختان نبايد مانع ديدن جنگل شوند. ) ( ibid .p 242هاجسن نظم تمدني را مبتنـي بـر محتـواي
ثابت كه همان ارزشها باشد مي داند اگر چه شكل آن بر اسـاس شـرايط محيطـي و در فراينـد
تبديل به فرهنگ تغيير مي كند اما محتوا مي تواند مفاهيم جديدي ابداع كند. او مي گويد »سنت
مانند پخت يك شيريني است كه دستور العمل آن ثابت است اما شكل آن با توجـه بـه ظـرف
متغير است. تغيير ظرف در واقع همان نحوه پاسخ گويي به مطالبات است كه از نحوه تلفيق بين
فرهنگها حاصل مي شود.« )(Ibid. p 77-75
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۰۵
در نظم تمدني انباشت گفتگوها بر اساس گفتمان سازي كه از طريق دين و شريعت شـكل
گرفته موجب زوال برخي سنتها و ظهور آن در قالب نوين مي شود كه در هم تنيدگي و تركيب
فرهنگها را در دو جهت شرعي و عرفي ممكن مي سازد و در اين فرايند؛ انباشت سنتهاي نوين
موجب بارور شدن سنتهاي منزوي سابق با رويكردي بر اساس مفاهيم ديني مي شود؛ ) .Ibid,v
(۲- p p 539مانند اسطوره سازي و تلفيق آن با ادبيات ديني كه در خـدمت گفتمـان دينـي قـرار
گرفت. )(Habib Borjian. 2009. P. 35-40بدون اينكه مصاديق تغيير كنند نگـاه بـه اسـطوره هـاي
باستان؛ كاركردي اخلاقي در نظم تمدني اسلام يافت به نحوي كه مفاهيم اخلاقي و انسـاني در
قالب اسطوره ها تجلي جديدي پيدا مي كرد. )(hodgson. 1974 v. 2. P. 154-160
انديشه و ايده اخلاقي هاجسن سبب شده است كه نظم تمدني را مانند يك درخت ببيند كه
انسانها و فرهنگها شاخه هاي آن هستند بنابراين ايمان به هدف و آرمان مشترك؛ مسلمانان را در
يك خط قرار داده و آنها را از selfبه otherبسط داده و مرتبط كرده است؛ ) ( ibid, p. 323زيـرا
روند فرهنگي مسلمانان با سنتهاي ديگر دوگانه است از يك طرف متشـرعين در درون جامعـه
بايد گفتمان واحدي را به عنوان چارچوب فرهنگي داشته باشند و از طرفي ارتباط غير مسـتقيم
با اصول اجتماعي و محصولات فرهنگي ساير جوامع داشته باشند. چنـين نيـازي سـبب شـده
است اسلام به عنوان يك فرهنگ به دنبال دركي مشترك و فراگير از جهان تمدني داشته باشـد.
)(burk.1993 p 332اين تعامل دوگانه اقتضاي نوعي عينيت بخشي به گفتمـان دينـي را در قـالبي
اخلاقي طلب مي كند كه در پاسخ به نيازهاي جامعه شكل مي گيرد و هر آنچه مربوط بـه نيـاز
بشري است در تحقق اين پاسخ با معنويت دينـي مشـاركت مـي كننـد. )Gudrun ۲۰۱۸.p 6-12
(Krämer.,
هاجسن معتقد است در فرايند نظم تمدني، عناصر سازنده نظم تمدني در مواجهه با سـنتها؛
نسبت به چهار چيز متفاوت هستند و پاسخ و واكنش سنتهاي اسلامي بـه مـوارد ذيـل؛ نظـم
تمدني را جهت دهي مي كند.
.۱نسبت به مفاهيم و تجربه هايي كه پيش بيني شده اند )(hodgson.1974. p383كـه آنهـا يـا
موافق يا مخالف فرهنگ متعالي اسلام هستند. در صورت موافقت؛ فرهنـگ متعـالي اسـلام بـا
پذيرش آنها انباشت تمدني را متراكم تر مي كند و از آنها به عنوان تسهيل كننـده نظـم تمـدني
كمك مي گيرد و در صورت مخالفت در صدد اصـلاح و نهايتـا حـذف آنهـا اقـدام مـي كنـد
هاجسن اين نكته را متذكر مي شود كه غالبا تغيير شكل و يا جهت دهي سنتها در جهت همسو
كردن آنها كفايت مي كند. )( Ibid, v.3-p. 6
۱۰۶پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
.۲نسبت به تجربه هايي كه به عنوان ارزش مورد احترام هستند كه اسلام به دنبال تقويت و
غناي آنها است. )( ibid. p383
.۳نسبت به گرايشات و سنتهاي بي طرف. نحوه تعامل با آنها به نحوي است كه از حالـت
انزوا و خمودگي خارج شوند و از طريق تزريق اميد و گفتمان سازي همراه با مشاركت؛ آنها را
وارد جريان نظم تمدني مي كند زيرا هاجسن معتقد است ركود سنتها منجر بـه زوال آنهـا مـي
شود و تعامل اخلاقي با آنها و سهيم كردن آنها در فرايند نظم تمدني را بهترين مسير براي فعال
كردن سنتها مي داند. )( Ibid,v. 2- p p 539
.۴نسبت به مفاهيم و تجاربي كه در آينده خواهند آمد و سعي دارند الگوي متفاوتي را اريه
دهند در اين صورت هاجسن مقاوم سازي و تقويت همبستگي تـاريخي همـراه بـا اجتنـاب از
ايستايي در سنتها را مهمترين عامل براي حفظ نظم تمدني مي داند و نمونه آن را در مواجهه بـا
تمدن غرب دنبال مي كند. در تمام اين موارد هاجسن نقش رويكرد اخلاقـي ديـن را موجـب
همبستگي دروني يا ارايه مفاهيم براي ابداع تجربه اي نوين مي داند. )( Ibid, p 306
اسلام نظم تمدني را با رونق برخي سنتها يا حذف ديگران متعادل كرد. اين الگـو در صـدد
تطابق سنتها با مسير الهي بود و اين الگو را به نحو هوشمندانه و شجاعانه در مشاركت با سـاير
سنتها ايجاد كرد ) ( ibid. p 320در نتيجه الگوي نظم تمدني هاجسن مبتني بر تمدن باز است كه
در آن فرهنگها مي توانند همزيستي داشته باشند به نحوي كه غير مسلمانان كه در اقليت بودنـد
در سنتهاي معنوي مسلمانان مشاركت مي كردند و مسلمانان نيز در سنتهاي مربوط بـه طبيعـت
مثل عيد نوروز شركت مي كردند. ) ( Ibid, V,2- p. 307آنچه در نظم تمـدني هاجسـن برجسـته
است اين است كه در نظم تمدني انسان مجبور نيست از اين جهت شريعت اسـلامي در مقـام
عمل چار چوب كثرت گرايانه مبتني بر تنوع فرهنگها؛ تحت يك نظام فراگير را فـراهم كـرد.)
(Shahzia Sikander.2001. P 3-7چنين نظمي با پذيرش كثرت فرهنگي؛ راه را براي تعامل باز نگه
مي دارد. در چنين رويكردي تصور نزاع تمدني منتفي است. در اين نظم مردم يكسان هستند و
با عقلانيت مي توانند اختلافات را حل كنند از نظر هاجسن؛ هدف خداوند نيـز ايـن بـوده كـه
انسان بر اساس عقلانيت زندگي را اداره كند. )( hodgson ,V, 2- p 43
در فرايند تعامل اخلاقي اولين مرحله درك صحيح بين سنتها و افكار بين تمدني است )ibid
(, p 335-340براي شناخت تمدني بايد افق تمـدني را فراتـر از مواجهـه ظـاهري تحليـل كـرد.
مسلمانان در يك فرايند آگاهانه در مواجهه تمدني؛ جهان ذهني خود را نسبت به گذشته وسـيع
تر كردند و در تعامل تمدني نوعي كنش و واكنش از نوع مشاركت و نـه اسـتعلا را برگزيدنـد.
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۰۷
)(ibid . v. 1-p 112هاجسن زمينه هاي مشترك فرهنگي كه ناشي از نگاه جـامع اسـلام در تمـام
ابعاد زندگي است را زمينه ساز گفتگو و تبادل انديشه مي داند. )(Geyer michael 2019, P 32
برخي زمينه هاي مشترك كه دين نقش مستقيمي در مطرح كردن آنها داشت عبارتنـد: خـدا
علت اول و موجود اول است؛ مفهوم خدا و پيامبر مفاهيم اعتقادي و اخلاقـي بودنـد كـه درك
مشترك از ساير فرهنگها را به دنبال داشـت. ) ( hodgson.1974,p. 428هاجسـن بـا بررسـي آثـار
عالمان ديني در فضاي اسلامي به اين نتيجه مي رسد كه نگاه تمدني مبتني بر آموزه هاي دينـي
اجتناب ناپذير است زيرا در تمام آنها تصوير اگاهي انسان در سطح جهاني مشاهده مـي شـود.
تكميل و توجه به آثار دانشمندان غير مسلمان حاكي از افق بلند دانشمندان مسلمان نسـبت بـه
ميراث تمدني دارد). ( ibid- p 317هاجسن معتقد است با نگاهي فراتر به عمق سـنتها در فضـاي
ديني؛ اسلام اين ظرفيت را دارد كه تعادلي بين ميراث گذشته و نقد و ارزيابي آن داشـته باشـد
)(Geyer michael .۲۰۱۹. P 74به نحوي كه سنتها را در عين زنده نگـه داشـتن نقـد و الگوهـاي
جديدي ارايه كند). ( mohammad bamyeh, 2005. P 4-8نگاه اخلاقي به سنتهاي علمي سبب شـد
كه آنها در فضايي آزاد و عقلاني همراه با اجتناب از تعصبات كوركورانه رشد كنند و حكومـت
خليفه به عنوان متولي فرهنگ با الهام از قران و سنت؛ با ايجاد مشاركت بين گرايشات مختلـف
منجر به خلاقيت؛ تكامل يا اصلاح سنتها شد. از نظر هاجسن رويكرد اصلاحي همراه بـا نگـاه
تكاملي به سنتها در تمدن اسلامي منعكس كننده ميراث جمعي بوده است. ) Habib Borjian.2009
(. P. 1از اين منظر او تاريخ تمدن اسلامي را به مثابه تاريخ كل جهان مي داند.
.۶صوفيه و نظم اخلاقي-معنوي
هاجسن در ارتباط با نظم اخلاقي و پيوند آن بـا سـاير عناصـر از جملـه سياسـت؛ از ظرفيـت
تصوف و عرفان براي نزديك كردن سـنتها اسـتفاده مـي كنـد. صـوفيه مـي توانسـت »آداب«۳
)فرهنگ سياسي سكولار( را به عنوان پيوند بين تزكيه نفس از يك طرف و ادغام آن در پيكـره
سياسي از طرف ديگر محور قرار بدهد. اين اتصال به اين دليل بود كـه »آداب« صـرفا سـاختار
اخلاقي را در بروكراسي دربار ارايه نمي كرد بلكه به دليل داشتن گفتمان عدالت كه در ادبيـات
اخلاقي دربار وجود داشت قابليت تنظيم و برقراري جنبه هاي متعدد زنـدگي اجتمـاعي بـراي
تسهيل و ادغام انواع مختلفي از مذاهب را داشـت. ). (ibid. V. 3- p 273هاجسـن نظـم سياسـي
»آداب« را نيازمند به شريعت مي داند و مي گويد»آداب نمي توانست با شريعت مخالفت كند نه
از ان جهت كه شريعت مقدس است بلكه به دليل اينكه مدنيت بدون اخلاق خطر تبديل شدن
۱۰۸پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
به پوسته خالي را دارد.« ) ( salvator.2019. Armando. P9بنـابراين دو سـنت آداب و شـريعت در
يك ارتباط متقابل با رويكردي اخلاقي و معنوي مكمل هـم بودنـد و در فراينـد نظـم تمـدني،
اَشكال فرهنگي و اجتماعيِ متنوعي را براي غنـاي بيشـتر فرهنـگ دربـار ارايـه مـي كردنـد )
(hodgson. v 3- p. 9در نتيجه اخلاق صوفيانه نقش واسطه بين دربـار و عمـوم مـردم را داشـت
) .(salvator Armando.2019.p. 7صوفي به دنبال كم كردن و به حداقل رساندن تفاوتها در عقايـد
ديني بود و بيشتر بر ويژگي هاي اخلاقي و معنوي تمركز مي كرد. )( hodgson.1974. V, 2- p 410
و از اين جهت هاجسن معتقد است اهل حديث و تجربههاي عرفاني صوفيان همـواره مكمـل
يكديگر بوده اند و نظم اسلامي نيز بر اساس اين دو عنصر پيش رفته است. )(Ibid. p 403
.۷نظم تمدني در مواجهه با تمدن غرب
هاجسن نظم ديني و اخلاقي تمدن اسلامي را در دنياي معاصر نظمي هويت بخش مي داند. او
با انتقاد از نظم موجود در تمدن غرب؛ آن را تك بعدي و خود خواهانه مي دانـد. هاجسـن بـا
انتقاد از مواجهه تمدن غرب با ميراث اسلامي؛ اسلام را تنها تمدني مي داند كه تمدن غـرب را
غنا بخشيده است و توسعه اروپا تا حدي ناشي از انباشت ميـراث اسـلام بـوده اسـت. بـا ايـن
ديدگاه هاجسن توليد مدرنيته از عقلانيت غربي را انكار مي كند )(Steve Tamari.2015 . P 12-14
زيرا تمام عناصر عقلانيت در اسلام موجود بوده است. او ذهن انسان غربي را از مسـير تكامـل
اخلاقي و معنوي تمدن منحرف مي داند از اين جهت اروپا را محرك و محور تمدن نمي دانـد
و تغييــر ســريع در غــرب را ناشــي از مــدل ســرمايه گــذاري انســاني و مــالي مــي دانــد.)
(hodgson,19974.v 3-p 165-8كه توجه كافي به روابط بين عناصر تمدني اعم از انساني و طبيعي
نداشته است. در نتيجه هاجسن در معيارهاي توسعه تمدن غرب شك مي كند و دلايلي دارد كه
چنين دستاوردهايي را مفيد و سودمند تلقي نميكنـد. ) ( Ibid,V, 3- p 196رجـوع بـه ايـده پـان
اسلاميسم )(Ibid.p 253با محوريت دين و تلاش اخلاقي براي احياي دوبـاره سـنتها و فرهنگهـا
جنبشهايي را ايجاد كرد كه هاجسن از آنها تعبير به رجوع به سنت و باز انديشي فكر ديني در
عصر مدرن مي كند. ) ( Ibid .p 275مدلهاي مبتني بر مواجهه تمدني كه در سرتاسر جهان اسـلام
استفاده مي شد نوع پاسخ به تمدن غرب را متفاوت كرده بود مثلا در مصر مواجهـه بـر اسـاس
عربيت و نژاد بود، ) ( Ibid,p 272-273در شرق آسيا مواجهه با غرب، مواجهه اي نرم و صـوفيانه
بود، ) ( Ibid,V, 3-p 388ولي نقطه مشترك آنها توجه به ميراث انساني و معنوي اسـلام بـود كـه
اصول آن توسط اومانيسم غربي مورد تهاجم قرار گرفتـه بـود. ) (Obert Voll , 1995. P 8بـا ايـن
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۰۹
حال مسلمانان از بهره بردن از سنتهاي نويني كه در غرب توليد شده بود غفلت نكردند و سعي
داشتند سنت و ميراث اسلامي را در سنتهاي متكامل غربي ادغام كنند بدون اينكه هويت ميراثي
خود را از دست بدهند. )(Susannah.2019. P 20- 25جمع بين مدرنيزاسون و ارزشهاي اسلامي و
استفاده ابزاري از مدرنيته با حفظ ميراث گذشته و اعتقاد به برتري اسلام و بازگشت بـه اسـلام
واقعي تفكري بود كه با محوريت دين و توسط كساني مانند سيد جمال الـدين اسـد آبـادي و
محمد عبده دنبال مي شد ) ( hodgson.1974 v.3 . p 247-243اين افراد بـه عنـوان عالمـان دينـي؛
غرب را به دو دسته غرب تمدني و غرب استعمارگر تقسيم كـرده و بخشـي را كـه موافـق بـا
خوانش اسلامي بود ترويج مي دادند آنها نظرات علما را با علوم جديد تركيب كرده و خوانشي
نو همراه با حفظ اصول ديني ارايه كردند. )(Ibid , p 255ايده وحـدت اسـلامي بـر اسـاس پـان
اسلاميسم به دنبال وحدت دولت فراگير و عدالت محور تحت نظـر علمـاي بـزرگ اسـلام بـا
محوريت شريعت بود و اين ايده آلترنتيو مدرنيته است. )(Obert Voll. P 8هاجسن با نفي گفتمان
ملي گرايي؛ نقش دين و رجوع به الگوي جامعه نبوي را تنها گزينه مسلمانان براي حفـظ نظـم
تمدني مي داند. )) (hodgson,1974. V. 3- p 295-300هاجسن تحقق مدل تمدنيِ ايدهآل در غـرب
تهي شده از اخلاق را مشكل و داشتن بينش ديني مبتني بر اخلاق و معنويت را بـراي سـاخت
تمدن اجتناب ناپذير مي داند و بايد بر آن اساس، از تاريخ جهان و تاريخ اسلام، ارزيابي جديد
و تفسيري تازه شكل بگيرد. هاجسن اين نكته را به مسلمانان ياد آوري مي كند كه نقطه قـوت
آنها در مواجهه با تمدن غرب تاكيد بر اخلاق و معنويت در قالب گفتمان نوين اسـت. ) Ibid.p
( ۴۴هنوز هم از جهت فرهنگي و اخلاقي فعال است و مي تواند ايده هاي نويني را ارايه دهد.
از نظر هاجسن؛ ريشه تمدن امري اخلاقي است و نمي توان از ميراث اخلاقي و معنـوي بشـر
صرف نظر كرد و تمدن را به امور مادي صرف تقليل داد و اسلام با نگاه جامعي كـه بـه فـرد-
جامعه و بين جنبه مادي و قدسي؛ روح انسان و زندگي مادي دارد جذابيت خاصي دارد. ) ,Ibid
(P 65از نظر هاجسن انسان عصر مدرن اگر مي خواهد انسان باقي بماند نمي تواند اعتمادي را
كه اجداد ما به گذشتگان داشته اند را ناديده بگيرد. فرهنگ اسلامي از آن جهت مهم اسـت كـه
نشان دهنده بالاترين آرزوها و دستاوردهاي خلاقانه ميليونها نفر است با سهيم شدن در تجربـه
بشري؛ انسان خود را بيشتر و بهتر مي شناسد يا بهتر مي فهمد كـه انسـانها واقعـا چـه كسـاني
بودند. )(hodgson.1974, P. 99-100هاجسن معتقـد اسـت انسـان غربـي بـا يـك تعهـد اخلاقـي
مغشوش مواجه است و نياز به يك ديدگاه اخلاقي و معنوي با رويكرد تمـدني دارد تـا بتوانـد
خلاقيت در توسعه فرهنگي را متوازن با محصولات عصر مدرن پيش ببرد) (Ibid,V. 3-p 418در
۱۱۰پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
غير اين صورت سنت و ارزشهاي انساني را ناديده گرفته است). ( Ibid,V.3 . p 418تنها راه نيـز
ارايه ديدگاه اخلاقي از درون آگاهي تاريخي اسلامي به عنوان تجربه تمدني است كه مي توانـد
تاييدي بر هويت مجدد آنها در عصر معاصر باشد. چنين ديدگاهي قادر به ارايه برنامه براي نظم
تمدنيِ عدالت محور همراه با نزديك كردن آنها به خالق است. ) ( Ibid. p. 48هاجسن مسلمانان
را به نكته مهمي ارجاع مي دهد كه آگاهي مسـلمانان بايـد در ارتبـاط بـا نقطـه اغـاز حركـت
توحيدي اسلام باشد كه در آن پيامبر اسلام برنامه اي براي مسلمانان آورد كه وابسته به شرق و
غرب نبود و به خداي ابراهيم كه فراتر از هر گرايشي بـود متعهـد بـود. )( Ibid.p 445هاجسـن
معتقد است كه جهان وطنيت مسلمانان نوعي از سبك فكري و شيوه اي از زنـدگي اسـت كـه
ريشه در گفتمان اسلام اصيل دارد و آن اين است كه همه بخشي از يك انسـانيت مشـترك در
برابـر خـدا هسـتيم و از نظـر اخلاقـي نسـبت بـه همـديگر پاسـخگو و مسـيول هسـتيم. )
(Christopher.2001 p65از نظر هاجسن؛ اسلام ويژگي هاي اخلاقي و عقلاني بيشتري نسبت به
مسيحيت براي تمدن جهان وطنيت دارد و در نهايت اين ظرفيت را دارد كه پاسخ قوي و فعالي
به چالشهاي اخلاقي مدرن بدهد). ( hodgson, 1974, p 409از اين نظر، ميراث ما قبـل مـدرن بـه
ويژه ايده اخلاق تمدني كه برابري و مساوات و در نتيجه زيست اخلاق مدار را ترويج مي كرد
بينشي نو از جنس فرهنگ را به دنياي مدرن ارايه مي كرد كه مي توانست امكـان مشـاركت در
جهان را براي مسلمانان فراهم كند.
رويكرد اخلاقي هاجسن و نااميد شدن او از تمدن غرب كه در نتيجه جنگهاي ويرانگر بود
او را به اين نتيجه رساند كه تاريخ را بايد با نگاه اخلاقي و انساني نوشـت. هاجسـن در اواخـر
عمر به اين نتيجه رسيد كه در نوشتن تاريخ به تاريج جهاني دين بسنده كند به ايـن معنـي كـه
خوانش اخلاقي دين را به عنوان شاكله تمدن بپذيرد زيرا مهمترين عنصر در تحولات تمـدني؛
دين است و مورخ به مثابه متكلم الهي است همچنين او استدلال مي كرد كه تاريخ جهان براي
اينكه به مقصد برسد بايد پيامبر گونه باشد. ) (Michael Geyer, 2018. p 11از اين جهت هاجسن
معتقد است سيره و رفتار پيامبران كه او تعبير به اقليت خلاق مي كند همان تاريخ عينيت يافتـه
است كه بايد از ميان تحولات تاريخي كشف شود. ) ( hodgson1974 ,v. 2. P. 50تاكيـد هاجسـن
بر فهم توحيد و اديان ابراهيمي نيز متوجه مسيوليت اخلاقي در تاريخ است. ) ,James Wescoat
(۲۰۱۹, p 10
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۱۱
.۸نقد
از امتيازات ديدگاه هاجسن اين است كه او نظم تمدني اسلام را نظمي هدفدار مي دانـد و ايـن
به موجب هويت اخلاقي و ديني بودنِ نظم در دنياي اسلام و در فرهنگ مسلمانان است. تأكيد
هاجسن بر ابعاد باطني و اخلاقي از شريعت )اخلاق به مثابه هسته مركـزي ديـن( معلـوم مـي
سازد كه عامل معنوي در انديشه هاجسن در صيرورت و صورتبندي تمدن اسلامي نقش آفرين
است. بدين سان دين از مسير اخلاق و از مسير معنويت به تنظيم نظم تمدني راه مي برد. يكـي
از محاسن ديدگاه هاجسن در اين است كه تمدن اسلامي را با محوريت دين به عنوان الگـوي
زيست تمدني ارايه مي كند.
با اين حال به نظر مي رسد نقدهايي بر ديديگاه هاجسن وارد است.
۱.۸مبهم بودن حدود دين اسلام در نظم تمدني
تحليل هاجسن در قرار دادن دين در هسته مركزي نظم تمدن اسلامي بـا ابهـام و كلـي گـويي
مواجه است زيرا در سراسر تمدن اسلامي تحقق دين در قالب فرهنگهاي متفاوت شكل گرفتـه
است. در نتيجه هاجسن دين را در عرصه اجتماع به نحوي تبيين ميكند كه حدود و ثغور دين
كاملاً واضح نيست .) (Ahmed 2015, P. 4-9زيرا حتي در بسياري از موارد؛ جنبههـاي فرهنگـي
سكولار استقلال داشته و لو اينكه در محيط ديني رشد يافته باشند اما هاجسن آنها را ديني مـي
داند با اين معيار كه آنها ذيل فرهنگ ديني رشد كرده اند و در نتيجه چنين معياري ابهام ديدگاه
هاجسن را در تصور تمدن ديني بيشتر كرده اسـت. هاجسـن سـياليت سـاختار ديـن در بسـط
تمدني را مطرح مي كند). (Hodgson 1974 , p. 36-45كه به نظر مي رسد قصد هاجسن اين است
كه دين را در يك ارتباط دوسويه با فرهنگ بداند اما چنين مبنايي جهت اثر گذار و جهات اثـر
پذيري دين را خارج از چارچوب دين دنبال مي كند زيرا هاجسن دين را امري كنشي مي داند
و اصالت تاثير گذاري را به دين مي دهد كه فرهنگ را با ارايه پاسخ ها پشتيباني مي كند اما اين
سخن هاجسن در مقام ثبوت معارض دارد لذا هر گاه به مقام اثبات مي رسد از اين مبنا فاصله
مي گيرد و اصـالت را در فرهنـگ دنبـال مـي كنـد.) ( Muhammad Hifdil,2019, p. 7-6در واقـع
هاجسن براي اثبات نظم اخلاقي از يك طرف بر جهت تاثير گذاري دين تاكيـد مـي كنـد و از
طرف ديگر عدم لحاظ جنبه هاي سكولار را امري محال مي داند و معتقـد اسـت كـه ديـن در
قالب فرهنگ تجسم پيدا مي كند كه اثر پذيري دين را امري ضروري مـي كنـد تـا جـايي كـه
۱۱۲پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
اصالت تاثير گذار در عمل اسلامي را نمي توان به نحو واضحي تبيين كـرد. )گرونبـام۱۳۴۲ص
( ۹۸اگر چه هاجسن به دنبال تاثير معنويت دين در نظم تمدني است اما در برخي موارد با تهي
شدن عمل اسلامي از قالب وحياني هويت ديني با بحران مواجه مي شود. هاجسن با بيان اينكه
فرهنگها و لو اينكه ديني نباشند اما در تمدن مشروعيت دارند بايد ملاك دينـي بـودن تمـدن را
مشخص كند به خصوص در جايي كه عمل مسلمانان متـاثر از فضـاي پيرامـوني باشـد. اينكـه
هاجسن با اصطلاح اسلاميكيت در صدد باشد كه نوعي لعاب ديني بر عمل مسلمانان بپوشـاند
اما اين واقعيت را انكار نمي كند كه عناصر نظم تمدني غير ديني و مربوط به سـنتهاي گذشـته
است و با اين معيار در جاهايي كه گفتمان غير ديني غلبه داشـته باشـد بايـد اصـطلاح جديـد
اختراع كند. با اين ابهامات؛ هاجسن يافتن معيار واقعي در عمـل اسـلامي را همسـو شـدن بـا
فرهنگ متعالي اسلام مي داند اما خود او معترف است كه فرهنگها به عنوان لايه هاي تمدن؛ مي
توانند جايگزين هم شوند و از اين جهت مدل الترتنيو را مطرح مي كند.). (faisal 2013, P.۱۷۰
بنابراين در صورتي كه فرهنگ متعالي تضعيف شده و فرهنگهاي مربوط به سنتهاي سكولار
جايگزين شوند علي القاعده عمل اسلامي مسلمانان با ابهام بيشتري مواجه مـي شـود. بـا ايـن
توضيحات هاجسن به دنبال دركـي مشـترك در تعامـل بـين فرهنگهـا اسـت كـه براسـاس آن
متعهدين و غير متعهدين در آن آگاهي مشاركت كنند كه هاجسن با فاصله گرفتن از مباني ديني؛
اصول انساني را به عنوان پيش شرط مي پذيرد. )( Burke,1993 P 4نـوع قرايتـي كـه از ديـن در
نهايت هاجسن مي پذيرد قرايتي صوفيانه و بر اساس شهود گرايي است كه مي تواند با تجربـه
هاي بشري ادغام شود اما خود او اعتراف مي كند كه چنين قرايتي از دين منشا غير ديني داشته
و نمي تواند عمل اسلامي را منعكس كند)..( Ibid, p. 203به نظر مي رسد هاجسن با اين مباني و
رويكردهاي مختلف نمي تواند چارچوب دين را در حوزه تمدني به نحو واضحي تبيـين كنـد.
در نهايت هاجسن نظم تمدني را بر اساس انباشت تجربه ها تفسير مي كند امـا شـهاب احمـد
مهمترين مخالف خوانش هاجسن از نظم تمدني براسـاس انباشـت گفتمـاني اسـت و اسـلام
تمدني را بر اساس معناسازي هرمونيتكي تصور مي كند كه در اين صورت تمدن اسلامي بدون
مرز خواهد شد و اگر هاجسن بخواهد بر شريعت تاكيد كند به نحـوي كـه انباشـت گفتمـاني؛
مبناي ديني بودن نظم تمدني باشد اثبات آن در برخي مناطق تمدن اسـلامي مشـكل اسـت بـه
علاوه فاصله گرفتن او از فقه و شريعت و تاكيد بر رويكرد صوفيانه؛نحوه انباشت عمل دينـي-
عرفي را مبهم كرده است. )(Burke, 1993, 324
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۱۳
اين ابهام از آنجا شروع مي شود كه هاجسن با تفكيك بين دين و فرهنگ؛ اصطلاح اسلامي
و اسلاميكيت را اختراع مي كند. مفهوم اسلام در نگاه او در نهايت چيزي كـه اسـلام اسـت را
محدود مي كند و جلوه هاي متعدد آن را ناديده مي گيرد و تفكيك بين اسلام و غيـر اسـلامي
نوعي تقسيم مبهم است ) (Shahab Ahmed,2017 P. 9زيرا ايده هاجسـن از نظـم تمـدني اسـلام
بسيار محدود كننده است و عناصر نظم تمدني با فاصله گرفتن از حوزه اسلامي صرفا مشاركت
را در تعامل با مولفه هاي مختلف گفتمان اسلامي تجربه مي كنند. از طرفي صفت )اسلامي( در
ديدگاه هاجسن؛ ايمان اسلامي و سنت تجميعي خواهد بود كه يكي را از طريـق ديگـري مـي
توان شناخت و از آنجا كه ايمان را نمي توان به نحو مستقيم درك كرد نمي توان حدس زد كه
عبارت يا عمل تاريخي توليد شده توسط مسلمانان كدام ايمان است كه به عنوان سنت انباشـته
به حساب مي آيد و كدام اسلامي نيست و عدم وجود معيار عيني منجر به قضـاوت خوسـرانه
مي شود و اين مبتني بر اختلاف در چگونگي عينيت يافتن دين در جامعه و ارتباط آن با سـاير
عناصر در جهت شكل دهي به نظم تمدني است است. بالتبع نظم اخلاقي نيز با ابهام مواجه مي
(Shahab Ahmed,2017 P. 2-7) .شود
۲.۸عدم اختصاص ايده تمدني به اسلام
اشكال ديگر اين است كه هاجسن معتقد است كه نظـم تمـدني مبتنـي بـر عنصـر معنويـت و
منشعب از دين است و آن را ميتوان از طريق ايدههاي سازنده شناخت اما مشكل اين است كه
چگونه ميتوان از ميان ايدههاي متعدد تشخيص داد كه چه چيزي اسلام واقعي اسـت تـا ايـده
تمدني را به آن منتسب كرد؟ همان طور كه هاجسن مدعي است كه دين ايـده اي تمـدن سـاز
است سوال مهمي در ذهن ايجاد مي شود كه اگر دين ايده اي هدايت گر در تمدن باشـد بايـد
شاهد ظهور تمدنهاي متعدد ديني باشيم و هر ديني بر اساس قواعد و اصول خاص خـود نظـم
تمدني را ايجاد كند. هاجسن معيار اساسي در نظم تمدن ديني را مشخص نمي كند در صورتي
كه برخي مانند سيد حسين نصر و ميرابئوي و يوكينچي وقتي از تمدن سخن مـي گوينـد ايـده
هدايت گر تمدن را امور معنوي مي دانند و از آنجا كه دين سبب نرمي و لطافت در كارها مـي
شود منبع اصلي اخلاقي در نظم تمدني محسوب مي شود ) ( Bruce Mazlish. p 14, 2004و ايـن
معيارها با تحولات فرهنگي تغيير نمي كنند. بنا بر اين تعليل؛ نبايد هاجسن دين را به عنوان ايده
اي تمدن ساز مختص به اسلام بداند زيرا دليل عام است.
۱۱۴پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
بر خلاف هاجسن ادله فراواني وجود دارد كه تمـدنهاي گذشـته دينـي بـوده انـد زيـرا در
تمدنهاي سنتي جاي انكار نيست كه دين ايده هدايت گر بوده است. بر اين اسـاس هـر حـوزه
تمدني مي تواند تعريفي متفاوت از تمدن و انسان متمدن داشته باشد و همان را معيـار ارزيـابي
قرار دهد. از نظر يك انسان غربي يك نمونه مطلوب از تمدن در گذشته در مسـيحيت محقـق
شده است تا جايي كه اروپاي مدرن هم بايد براي مبتلا نشدن به مشكلات ديگر تمدنها همـين
مسير نظم تمدني را برگزيند.) يوكيچي نظريه تمدن ,۱۳۷۹ص .(۱۱۹انسان غربي معتقـد اسـت
وجود اخلاق سكولار مبتني بر جامعه مدني موجب اعتلاي تمدن مسـيحيت بـوده اسـت البتـه
انتخاب يك عنصر در فرايند تمدن سازي به معناي انكار ساير عناصر و منابع نيسـت. چنانچـه
ميرابئوي تصريح مي كند كه دين از اين جهت كه مي تواند تعديل كننـده آداب و رفتـار مـدني
افراد جامعه باشد مي تواند منبع اخلاقي بـراي تمـدن باشـد. ) straboniski 1993 –P, 30 mazlish
.(۲۰۰۴ –P,14
در صورتي كه سخن هاجسن را بپذيريم كه دين نظم دهنده حركت تمدني است اما مسـاله
اين است كه ايده هدايت گر يك تمدن را از نظر اخلاقي مي توان تعميم داد اما در صورتي كه
چنين ايده اخلاقي اگر به معناي حس همزيستي و مشاركت انساني باشد نبايد مانع گفتگو بـين
تمدنها شود. هاجسن به منظور دفع اين مشكل به سمت تعريفي از اسلام بر آمده كه تناسبي بـا
شريعت ندارد و بر اين اساس نمي داند چگونه الگوي مطلوب تمـدني مسـلمانان را در جهـان
معاصر ترسيم كند زيرا اسلامي كه او معرفي مي كند تناسبي با الگوي سـنتي مسـلمانان نـدارد.
هاجسن در فرايند تاريخي؛ گسترش تمدني مسلمانان را كه مبتني بر ايده هـدايت گـر را انكـار
نمي كند اما در عصر مواجهه تمدني تجربه غربي نشان داده است كه ايده تعميم مانع گفتگو بـا
مسلمان است.) ( nasr 2009 ,P, 15و از طرف مسلمانان منجر بـه واكـنش خشـن مـي شـود كـه
تناسبي با ايده اخلاقي هاجسن ندارد. با اين مبناي هاجسن در صورتي كه دين ايده تمدني باشد
و بر اساس الگوي تاريخي اسلاميكيت بخواهد عمل كند علي القاعده نظم تمدني شـكل نمـي
گيرد و اين خلاف آن چيزي است كه هاجسن دنبال مي كند.يكي از دلايلـي كـه ادوارد سـعيد
هاجسن را ناديده گرفت نوع نگاه هاجسن به دين اسلام در فضاي بزرگ جهاني است كـه بـه
نحو ناخودآگاه او را به برخورد تمدنها سوق داده است زيرا قلمرو اسلاميكيت و مدرنيته ماننـد
مدل ماتريكس است كه هر كدام نفوذ بيشتري داشته باشند نفوذ ديگري كمتر خواهد بود و اين
.(Richard maxwel Eatan,2023, p,۸) خطر تقابل را افزايش مي دهد
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۱۵
اين اشكال به هاجسن وارد است كه ايده هدايت گر در گذشـته تـاريخي تعمـيم داشـته و
اساسا شكوفايي تمدن اسلامي بر اساس اين تعميم شكل گرفته شده است اما ايـن در صـورتي
است كه ايده اي هدايت گر متشكل از عناصر مشترك بـين اديـان باشـد كـه در ايـن صـورت
انحصار به يك دين خاص از بين مي رود. بنابراين با اين رويكرد ايده هدايت گر نظـم تمـدني
مي تواند به مثابه ابزاري براي گفتگو و حتي كشف علت نزاع ميـان تمـدنها باشـد زيـرا ايـده
هدايت گر تمدن توليد كننده هويت تمدني است كه سبب تمايز تمدنها از يكديگر است كه بـا
وجود ايده هدايت گر به مانند چسب؛ نظم تمدني عينيت مي يابد كه در ايـن صـورت هويـت
تمدني به مثابه يك كل در كنار ايده هدايت گر جاي مي گيـرد. در نتيجـه اگـر هاجسـن ايـده
هدايت گر را دين مي داند بايد از طريق گفتگو با مسيحيت وارد تعامل شود نه مستقيم با غرب
سكولار كه ايده تمدني دين را قبول ندارد كه در اين صورت الگوي اسلاميكيت نمي تواند بـر
ايده ديني تمدن منطبق باشد). .(Jermy ,۲۰۱۹ p 7
در صورتي كه هاجسن بخواهد معنويت را وجه مشترك اديان بداند و با اين نگاه به دين در
صدد باشد كه اخلاق تمدني را در مشاركت با دين بيان كند در اين مسير ناچار است از برخـي
ايده هاي اختصاصي كوتاه بيايد كه در اين صورت دين اسلام به عنوان ايده اي تمدن ساز ابهام
پيدا مي كند. در واقع دين به عنوان بخشي از فرايند نظم تمدني تبديل به هويت فرهنگي شكل
( www.sciencedirect.com/science/ Peter katzenstein,-P 4).دهنده نظم تمدني تبديل مي شود
۳.۸ابهام در ارايه ايده اخلاقي
اگر چه هاجسن قايل به بينش اخلاقي در نظم تمدني است اما اين رويكرد در مقام اثبات زماني
مي تواند واقع بينانه باشد كه ادله قوي در برتري اين رويكرد ارايـه شـود زيـرا صـرفا ديـدگاه
اخلاقي نمي تواند عاملي براي تاسيس نظم تمدني باشد. برخي مانند توين بي رويكرد دينـي و
اخلاقي داشته اند اما نظر او بر خلاف رويكرد هاجسن است). فواد شبل ۲۰۱۴ج ۴ص .( ۷۳
توين بي ادعا مي كند كه تمدنهاي مهم را بررسي كرده است و وحـدت معنـوي تمـدنها را
نمي پذيرد. بنابراين از نظر مقام اثبات استدلال توين بي مانع مهمي براي پذيرش نظر هاجسـن
است. به نظر مي رسد اثبات رويكرد اخلاقي به تمدن مشكل است لذا فهم وحـدت امـري در
مقام ثبوت باقي خواهد ماند. از طرفي فهم اخلاقي تمدن در گرو تصور روشـني از اختلافـات
درون تمدني و بين تمدني است به نحوي كه الگوي مناسبي را براي جهان معاصر ارايه كند در
حالي كه آنچه غرب در جوامع مسلمان مي بيند تصويري از فلاكت و بدبختي اين جوامع است
۱۱۶پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
كه دايما در حال درگيري با يكديگر از طريق اعمال خشونت است. بنابراين در چنين شـرايطي
انسان غربي نمي تواند الگوي خود را در شرق جستجو كند زيرا تغييرات تمدني را با محوريت
(victor segesvary. 1998 p 15 )ارزشهاي غربي مي داند
از محاسن كار هاجسن اين است كه به دنبال ريشه هاي تاريخي نگاه اشتباه غرب به سـاير
تمدنها است.
ايده اخلاقي هاجسن براي تمدن اين است كه نظم اخلاقي را بايد در نظم تمدني جسـتجو
كرد و تنها مسير براي رسيدن به اين هدف گفتگوي متقابل است اما هاجسن توضيح نمي دهـد
چگونه و بر اساس چه قرايتي از اسلام بايد با تمدن غـرب گفتگـو كـرد؟ آيـا مسـلمانان يـك
گفتمان واحد را مي پذيرند كه تا كنون چنين چيزي محقق نشده است. آيا تمدن غـرب مبـاني
ديني –تمدني مسلمانان را قبول مي كند؟ هاجسن بدون اينكه ابتـدا ايـده اي روشـن از اسـلام
ارايه كند به دنبال نظمي اخلاقي در تمدن است و با ارايـه الگـوي توسـعه تمـدن اسـلاميكيت
توسعه نظم تمدني را متوقف كرده است زيرا الگوي بسط تمدني مسلمانان صرفا اخلاقي نبوده
است همانطور كه هاجسن اعتراف مي كند مشاركت برخي ملتهاي مسلمان بـا المـان نـازي در
جنگ جهاني خارج از اصول اخلاقي است.
هاجسن بايد بپذيرد كه در صورتي كه مسلمانان بخواهند ايده تمدني خود را تعمـيم دهنـد
چرا تمدن غرب نتواند اين كار را انجام دهد كه نتيجه آن برخود تمدنها خواهد شد.
اولين قدم اين است كه غرب از استعمار كشورهاي شرقي دسـت بـردارد كـه هاجسـن بـا
محافظه كاري بسيار با اين نكته مواجه مي شود.
در مرحله دوم هاجسن بايد تبيين مناسبي از فضاي تمدن اسلامي به انسان غربي نشان دهد
تا زمينه را براي نظم تمدني هموار سازد.
در مرحله سوم بايد چارچوبي را براي مباني مشترك بين تمدني ارايه دهد تا بتـوان زمينـه
گفتگو را فراهم كرد.
در مرحله چهارم بايد ايده جهاني كه از درون ايده اخلاقي تمدن اسلامي نشات گرفته است
را بر ساير ايده ها برتر بداند.
و در نهايت مدل عيني را در بين كشورهاي مسلمان معرفي كند تا بتوان ايده اخلاقـي را از
صرف انتزاع خارج كرد به نحوي كه تمدن غرب بتواند الگو برداري كنـد. بـدون تبيـين چنـين
مراحلي نمي توان از ارايه ايده اخلاقي در فضايي سخن گفـت كـه غـرق در ماديـات اسـت و
خوشبختي را در استفاده حداكثري از منابع موجود مي داند.
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۱۷
نكته اي ديگر كه مي توان در نقد هاجسن گفت اين است كه هاجسن عقيده دارد كه بينش
اخلاقي نمي تواند منحصر به غرب باشد بلكه بينش اخلاقي را مسلمانان در ايده تمـدني اجـرا
كرده اند. بنابراين مسلمانان نيز بايد در بينش اخلاقي مدرن مشاركت كنند زيرا آنهـا در ميـراث
تمدني خود چيزهاي بسياري دارند كه ايجاب مي كند كه به تمدن غرب كمك كرده و ارتباطي
بين آن ميراث و انسان مدرن برقرار كنند. ) ( Mozaffari, 1998, p 23اما در ايـن مشـاركت يـك
ابهامي وجود دارد كه در ادغام تمدن مسلمانان در تمدن جهاني معلوم نيست كدام بخـش بايـد
در تمدن جهاني ادغام شود؟ آيا مختص به عقلانيت حاكم بر تكنولوژي است يا ذهنيت علمـي
؛روحيه انتقادي؛ انديشه آزادي و حقوق بشر را نيز شامل مـي شـود؟ )(Ibid p 20بـا ايـن حـال
متفكران مسلمان به يك تمدن جهاني با مشـاركت اسـلامي فكـر مـي كننـد امـا ايـده خـود را
محتاطانه براي جلوگيري از خشونت بيان مي كننـد. ) ( Ibid p 24احتيـاط هاجسـن در تحليـل
دوره معاصر تمدن اسلامي از احتياط انديشمندان مسلمان تبعييت مي كند. كانه هاجسن منتظـر
آنها است تا به يك نظر نهايي رسيده و سپس نظر خود را ارايه كند. در حالي كـه هاجسـن بـه
عنوان يك مورخ غير مسلمان كه از بيرون به تمدن مسلمانان نگاه مي كند و آن را مورد بحث و
كنكاش قرار داده و از طرفي تمدن غرب را شناخته است نبايد منفعلانه و محتاط باشـد و ايـن
خلاف روش او در استفاده از تاريخ به عنوان ابزاري براي مشاركت جهاني است. بنابراين بايـد
راهكارهايي را براي مشاركت اخلاقي دو تمدن ارايه دهد.
با توجه به اينكه موجوديت اسلام در تمام عرصه ها، يكي از چـالش هـاي اساسـي جهـان
غرب است. ) سيد حسين نصر ۱۳۸۹ص (۳۸۳با اين تفاسير بايد به دقت مشخص كرد كه در
تعامل تمدن اسلامي با تمدن غرب در كدام حوزه ها بايد تغييرات يا اصـلاحاتي انجـام گيـرد.
هاجسن در اين باره به نظر مشخصي نرسيده است اما اميدوار است كـه تمـدن اسـلاميكيت بـا
وجود اصلاحات دوباره به اوج شكوفايي برسد. به نظر من هاجسن در تحليل مواجهه تمـدني
دقت لازم را انجام نداده شايد به دليل اين بوده كه هنوز تصور واضـحي از تفكـر جريانـات و
نهضتهاي اسلامي نداشته يا اينكه نتوانسته آثار تمدن اسلاميكيت را در غرب ببيند. از اين جهت
در جلد سوم به نحو كلي ايده اخلاقي مسلمانان را مطرح مي كند كه بيشتر به موضعي انفعـالي
شبيه است تا كنش تمدني.
هاجسن به نقش جايگاه اسلام در تمدن جهـاني از جهـت ميزبـاني اعتـراف دارد زيـرا در
فضاي جهاني از جهتي مهمان است زيرا در نقـش receiverظـاهر شـده و از تجربيـات غـرب
استفاده مي كند و هاجسن از آن تعبير به اصلاحات مي كند اگر چه او به برخي اصـلاحات در
۱۱۸پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
ابعاد مختلف در بين روشنفكران مسلمان اشاره مي كند اما ربط چنـين اصـلاحاتي را بـا بيـنش
اخلاقي مشخص نمي كند و از ظرفيتهاي تمدن پيشا مدرن براي حل مشكلات مواجهه تمـدني
مسلمانان با تمدن غرب بهره نمي برد و تاكيد صرف بر هويت تمدني نمي تواند راهكار باشد.
.۹نتيجهگيري
هاجسن در تحليل نظم تمدني به اين نتيجه مي رسد كه انسان موجـودي اجتمـاعي همـراه بـا
داشتن بعد معنوي و اخلاقي است و اصولا نمي توان انسان را از جايگاه تمدني منعزل كرد. اما
اينكه در فرايند تمدن چه نوع نظمي براي او مهم است بستگي به نوع بينش او از جهان هسـتي
دارد. به نظر هاجسن تمدن ايده اي اخلاقي و معنوي است كه بر اساس آن مي توان نظم تمدني
را ايجاد كرد. هاجسن ايجاد اين نظم تمدني توسط مسلمانان را بسيار ارزشمند مـي دانـد زيـرا
مسلمانان توانستند با رويكرد ديني كه اخلاق جوهره آن بود؛ وحدت تمدني را در عين كثـرت
فرهنگها تضمين كنند. تاكيد بر جايگاه دين همراه با احترام به دسـتاوردهاي بشـري تجربـه اي
مهم و الگويي انساني را در اختيار مورخين قرار داده است كه در صورتي كه با نگاه منصـفانه و
به دور از تعصب به تاريخ اسلام نگاه كنند مي توانند اين نظم را با محوريت دين كشف كنند.
اگر هاجسن امروز زنده بود مقابله با بي عدالتي و ظلم را مهمترين وظيفه خـود مـي دانسـت و
همان طور كه در دانشگاه به اساتيد و همكارانش توصيه مي كرد در مطالعات تمدني واقع نگـر
باشند و چنين واقع گرايي را در نظم تمدني مبتني بر خـوانش اخلاقـي مـي دانسـت كـه مـي
توانست بشر را از ورطه نزاع تمدني و استعمار رها كند. با اين حال هاجسن بايد دين و نقـش
آن را در تمدن با وضوح بيشتري مطرح مي كرد تا از ابهام و كلي گويي خارج شود.
پينوشتها
.۱اين كتاب ترجمه نشده است و در نوع نگاه به تمدن اسلامي كتابي بي نظير است.
quakerism .۲كويكرها به دنبال اين هستند كه خدا را مستقيماً، در درون خودشان و در روابط با ديگـران و
دنياي اطراف تجربه كنند. كواكريسم به جاي مجموعه اي از باورها، يك شيوه زندگي است. اين ريشه در
مسيحيت دارد و بسياري از كواكرها زندگي و آموزه هاي عيسي را الهام بخش مي دانند.
.۳هاجسن اصطلاح آداب) (adabرا براي سنتهايي بكار مي برد كه ريشه غير دينـي داشـته و نوعـا در امـور
سياسي و حكمراني از ان استفاده مي شود.
»نظم اخلاقي«، پايه در »نظم تمدني« … )علي مرادي و ديگران( ۱۱۹
كتابنامه
أرتولد توينبي؛ مختصر دراسة للتاريخ؛ ترجمة: فؤاد محمد شبل، ۱۳۸۵الناشر: لجنـة التـأليف و الترجمـة و
النشر.
بابايي؛حبيب اله؛ پيوستگي در تمدن اسلامي؛فصلنامه علمي و پژوهشي فلسفه والهيات سال نوزدهم شماره
دوم تابستان ۱۳۹۳
حسين نصر؛ اسلام و تنگناهاي انسان متجدد ؛ ترجمه انشااالله رحمتي ; مشخصات نشر, تهران: دفتر پژوهش
و نشر سهروردي، ۱۳۸۳
عبداللّه همتى گليان؛ بررسى ديدگاه هاى عمده مارشال هاجسن در مورد تاريخ و تمدن اسـلامى. سـال
بيست و سوم ـ شماره ۱۹۶ـ فروردين ۸۳ ،۱۳۹۳ـ۹۹
فوكوتساوا يوكيچي؛نظريه تمدن ؛ ترجمهي چنگيز پهلوان؛ نشر, تهران: گيو، .۱۳۷۹
گرونبام؛ وحدت و تنوع در تمدن اسلامي؛ترجمه عباس اريانپور؛ نشر معرفت؛ تبريز؛ ۱۳۴۲
يارشاطر؛ احسان؛ حضور ايرانيان در جهان اسلام ؛ ناشر: مرواريد؛مترجم: فريـدون مجلسـي ؛سـال چـاپ:
1381؛نوبت چاپ:اول.
Bruce Mazlish, 2004, Civilization and Its Contents. , Stanford, Cal.: Stanford University Press,.
Bruce Mazlish, 2004, Civilization and Its Contents.: Stanford University Press.
Edmund Burke , 1993. Rethinking world history, Europe, Islam and world. Cambridge press
Christopher A. Bayly, islam and world history on modern age. https://doi.org/10.7208/9780226584812-
004
Fiasal, islam and muslim society.. source h ttp./www muslim society.org.
Habib Borjian . 2009.Persinate societie and the subcontine .Lahore, Pakistan .
Hodgson, Marshall G.S., 1974, The Venture of Islam: Conscience and History in a World
Civilization, the University of Chicago.
Hourani, A. 1978. “Review: The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization
by Marshall G. S. Hodgson.” Journal of Near Eastern Studies 37 (1): 53–۶۲
James Wescoat ‘In the Centre of the Map,Reflecting on Marshall Hodgson’s Ideas about Conscience
and History in the Architectural Experience of Humayun. . ISSN: 0266-6030 (Print) 2153-2699
(Online) Journal homepage: https://www.tandfonline.
Obert Voll , 1995,The Mistaken Identification of “The West” with “Modernity , Virgini, Park
Square, Milton Park, Abingdon .
Peter katzenstein,2013, World of plural and pluralist civilization,https://www.researchgate.net/
publication/257718837_A_World_of_Plural_and_Pluralist_Civilizations
Gudrun Krämer,Religion, 2021.Culture, and the Secular -The Case of Islam. Leipzig University..
۱۲۰پژوهشنامة انتقادي متون و برنامههاي علوم انساني، سال ،۲۴شمارة ،۱بهار ۱۴۰۳
Richard maxwel Eatan 2023, Marshal hodgson idea on cores and modernity in islam– : Cambridge
University Press.
salvator Armando. 2019.Secularity through soft distinction in the Islamic ecumane?. Historical
Social Research / Historische Sozialforschung Vol. 44, No. 3 (169).
Shahzia Sikander (2001), Islamicate Cosmopolitan: A Past Without a Future, Or a Future Still
Unfolding , Pakistani-US artist and Islamicate cosmopolitan..
Steve Tamari Southern . 2015,The venture of marshsl hodgson visionary history of islalm. . From
the journal New Global Studies https://doi.org/10.1515/ngs-2015-0005
Susannah Heschel and Umar Ryad ,2019,The Muslim Reception of European Orientalism,
Routledge, Park Square, Milton Park, Abingdon.
victor segesvary. 1998 ,Globlization and the contradiction of late modernity/; scholar publication.
Mehdi Mozaffari, 1998, Can a Declined Civilization be Re-constructed? Islamic Civilization Or
Civilized Islam? http://www.Islam. West/Interaction.
Michael Geyer, 2018,The Time of World History: Essaying Marshall G.S. Hodgson’s Work on
Islamicate Societies and Afro-Eurasian World History . · UPDATED 29/06/2020.
Muhammad Hifdil 2019. Islam and civilization, Jurnal Al-Insyiroh: Jurnal Studi Keislaman Vol. 5,. 1.
Michael Geyer.۲۰۱۹,( intervention of world history).۲۰۱۹. university of Chicago